భారతదేశచరిత్రలోకొన్నియుద్ధాలుకేవలంరెండుసైన్యాలమధ్యజరిగినఘర్షణలుకావు. అవిఒకసమాజంతనఆత్మవిశ్వాసాన్నితిరిగిపొందినసందర్భాలు. ఒకరాజకీయశక్తితాను పతనంకాలేదని నిరూపించినతార్కాణాలు. ఒకతరంఎదుర్కొన్నపరాజయానికితరువాతితరంసమాధానంచెప్పినసాహసగాథలు. 1763రాక్షస భువన యుద్ధం అలాంటిచారిత్రకఘట్టం.
పానిపట్మూడవయుద్ధం (1761)లోఎదురైనఘోరపరాజయంతరువాతమరాఠాసామ్రాజ్యంతీవ్రసంక్షోభంలోపడింది. రాజకీయవిభేదాలు, బాహ్యశత్రువులఒత్తిడి, ఆర్థికసమస్యలు, సైనికపునర్వ్యవస్థీకరణఅవసరం – ఇవన్నీఒకేసారిఎదురయ్యాయి. ఈపరిస్థితినిఉపయోగించుకునిహైదరాబాద్నిజాంఅలీఖాన్మరాఠాశక్తినిశాశ్వతంగాబలహీనపరచాలనిప్రయత్నించాడు.కానీఅతనిఅంచనాతప్పింది.
1763ఆగస్టు10నగోదావరితీరంలోనిరాక్షసభువన్వద్దమరాఠాసేనలునిజాంసేనలనునిర్ణాయకంగాఓడించాయి. ఈయుద్ధంలోమరాఠాసేనలకుపీష్వామాధవరావుమరియుఆయనమామరఘునాథరావునాయకత్వంవహించారు. నిజాంసేనకుఅతనిమంత్రివిఠల్సుందర్నాయకత్వంవహించాడు. ఈవిజయంఒకసైనికవిజయమేకాదు. ఇదిపానిపట్తరువాతమరాఠాపునరుజ్జీవనానికిప్రతీక.
1761పానిపట్యుద్ధంమరాఠాసామ్రాజ్యచరిత్రలోఅత్యంతవిషాదకరమైనఘట్టాలలోఒకటి. ఆయుద్ధంలోమరాఠాలకుభారీప్రాణనష్టంజరిగింది. సామ్రాజ్యానికిరాజకీయ, ఆర్థిక, మానసికదెబ్బతగిలింది.పీష్వాబాలాజీబాజీరావుకూడాపానిపట్విషాదంతరువాతతీవ్రంగాకుంగిపోయిమరణించాడు.ఈపరిస్థితిలోమరాఠాసామ్రాజ్యంఇకపైతిరిగిబలపడలేదనిప్రత్యర్థులుభావించారు. ముఖ్యంగానిజాంఅలీఖాన్,మరాఠాలబలహీనతనుఉపయోగించుకోవాలనిచూశాడు.
ఒకసమాజంతనపరాజయాన్నిఎలాఎదుర్కొంటుందోఅన్నది తదనంతర భవిష్యత్తునునిర్ణయిస్తుంది.పానిపట్తరువాతమరాఠాలుఆత్మవిశ్వాసాన్నిపూర్తిగాకోల్పోలేదు. కొత్తనాయకత్వంఎదిగింది. ఆనాయకత్వంలోఅత్యంతముఖ్యమైనవ్యక్తిమాధవరావు పీష్వా.
1761జూలైలోమాధవరావుపీష్వాబాధ్యతలుస్వీకరించినప్పుడుఅతను చాలా పిన్న వేయస్కుడు. కానీఅతనిముందున్నబాధ్యతఅపారమైనది.మరాఠారాజ్యాన్నితిరిగినిలబెట్టాలి.శత్రువులనుఎదుర్కోవాలి.ఆర్థికవ్యవస్థనుపునర్నిర్మించాలి.సైన్యాన్నిబలోపేతంచేయాలి.అంతర్గతరాజకీయవిభేదాలనునియంత్రించాలి.ముఖ్యంగా, పానిపట్తరువాతకోల్పోయినమరాఠారాజకీయప్రతిష్ఠనుతిరిగిసాధించాలి.
మహారాష్ట్రప్రభుత్వగెజిటీర్లుమాధవరావునుపానిపట్తరువాతమరాఠాలకోల్పోయినవైభవాన్నితిరిగిసాధించాల్సిననాయకుడిగాచిత్రిస్తాయి. అయితేఇక్కడేరఘునాథరావుపాత్రనుకూడావిస్మరించకూడదు.
రఘునాథరావు, మాధవరావుకుమామ. అతనుఅప్పటికేయుద్ధఅనుభవంకలిగినమరాఠానాయకుడు. మాధవరావుపీష్వాగాబాధ్యతలుచేపట్టినప్రారంభదశలోవాస్తవఅధికారయంత్రాంగంలో రఘునాథరావుకుగణనీయమైనప్రభావంఉంది. ఈ విషయాన్ని మహారాష్ట్రప్రభుత్వగెజిటీర్లుకూడాపేర్కొంటున్నాయి.
అయితేమాధవరావు–రఘునాథరావులమధ్యరాజకీయవిభేదాలుఉండేవి.
అందువల్లరఘునాథరావునుకేవలం“మాధవరావుసహాయకుడు”గాచూడడంకూడాసరికాదు; అలాగేఆయననుకేవలం“అంతర్గతప్రత్యర్థి”గాచూపడంకూడారాక్షసభువన్సందర్భంలోఅసంపూర్ణమైనచరిత్ర.ఎందుకంటేరాక్షసభువన్యుద్ధానికివచ్చినప్పుడురఘునాథరావుఒకముఖ్యమైనసైనికనాయకుడిగాముందుకువచ్చాడు.నిజాంఅలీఖాన్గోదావరిదాటివెళ్లినసమయంలోఅతనిసైన్యంలోనిఒకముఖ్యమైనభాగంరాక్షసభువన్వద్దమిగిలింది. నిజాం సైనిక నాయకుడు, విఠల్సుందర్వద్దతుపాకీదళం, సరఫరాలు, సామగ్రి, ఇతరబలగాలుఉన్నా,జానోజీభోంస్లేఅనే అతి ముఖ్యమైన నిజాం సైనిక నాయకుడు ఆసమయంలోవిఠల్సుందర్నువిడిచిపెట్టడంతోపరిస్థితిజటిలంగా మారింది. ఈపరిస్థితినిరఘునాథరావుమారాఠాలకు అనుకూలంగామలచుకున్నాడు. ఈసందర్భంలోరఘునాథరావు, నిజాం సేనలు గోదావరిదాటకుండాఅడ్డుకోవాలనినిర్ణయించివేగంగాకదిలివిఠల్సుందర్పైదాడిచేశాడు. అదేరాక్షసభువన్ప్రసిద్ధయుద్ధానికిదారితీసింది. ఇదిరఘునాథరావుసైనికప్రతిభనుఅర్థంచేసుకోవడానికిఅత్యంతముఖ్యమైనఅంశం.
నిజాంసేనలోఏర్పడినవిభజననుగుర్తించి, దానినివేగవంతమైనసైనికచర్యగామార్చిననాయకుడురఘునాథరావు.ప్రత్యర్థిబలహీనంగాఉన్నక్షణాన్నిగుర్తించడంమాత్రమేకాదు – ఆక్షణాన్నినిర్ణాయకచర్యగామార్చగలగడంనిజమైననాయకత్వం.
రఘునాథరావువ్యూహాత్మకదాడికినాయకత్వంవహిస్తే, మాధవరావుయుద్ధరంగంలోసైనికులఆత్మవిశ్వాసాన్నిపెంచిననాయకుడిగానిలిచాడు.యువపీష్వాయుద్ధంలోప్రముఖపాత్రపోషించాడు; అతనుసైనికులమధ్యనిరంతరంసంచరిస్తూవారినిప్రోత్సహించాడు. ఇదిచాలాముఖ్యమైనవిషయం.ఒకనాయకుడుయుద్ధాన్నికేవలందూరంనుంచిఆదేశించడంఒకవిధానం. కానీతనసైనికులమధ్యకువెళ్లివారిధైర్యాన్నిపెంచడంమరోస్థాయినాయకత్వం.పానిపట్వంటిఘోరపరాజయాన్నిచూసినమరాఠాసైనికులలోతిరిగిధైర్యాన్నినింపడంచిన్నవిషయంకాదు.
అందుకేరాక్షసభువన్విజయాన్నిరఘునాథరావువ్యూహం,మాధవరావుస్ఫూర్తిదాయకనాయకత్వం మరియు మరాఠాసైనికులధైర్యం– అన్నీ కలగలిపి చూడటంమరింతసముచితం.
రాక్షసభువన్యుద్ధంలోనిజాంపక్షానికిప్రధానసైనిక, రాజకీయనాయకుడువిఠల్సుందర్.మరాఠాలమెరుపు దాడినిఅతనిసేనతట్టుకోలేకపోయింది. విఠల్సుందర్యుద్ధంలోమరణించాడు. అతనితోపాటునిజాంపక్షంలోనిపలువురుప్రముఖులుకూడామరణించారులేదాబందీలయ్యారు. రాక్షస భువన యుద్ధం ప్రారంభమైన సుమారురెండుగంటల్లోనేమరాఠాలకునిర్ణాయకవిజయంలభించింది. ఇదినిజాంసైనికవ్యవస్థకుమాత్రమేకాదు, అతనిరాజకీయప్రతిష్ఠకుకూడాగట్టిదెబ్బ.
రాక్షసభువన్తరువాతనిజాంవెనుదిరిగాడు. మరాఠాలుఅతన్నిఔరంగాబాద్వరకూ వెంబడించిఒత్తిడిని కొనసాగించాయి.చివరకునిజాంమరాఠాలతోఒప్పందానికిరావాల్సివచ్చింది. 1763సెప్టెంబరు25నకుదిరినఒప్పందంలోమరాఠాలకువార్షికంగాసుమారు80లక్షలరూపాయలఆదాయంవచ్చేప్రాంతాలుఅప్పగించబడ్డాయి.
ఇంకాముఖ్యమైనవిషయంఏమిటంటే, రాక్షసభువన్తరువాతనిజాంమరాఠారాజ్యానికిమునుపటిస్థాయిలోముప్పుగానిలువలేకపోయాడు. అంటేఈయుద్ధందక్కన్రాజకీయాల్లోశక్తిసమీకరణాలను పూర్తిగా మార్చివేసింది.
ఈ సందర్భంలో చెప్పుకోవాల్సిన విషయం ఒకటి ఉంది. రఘునాథరావుచరిత్రచాలాసంక్లిష్టమైనది.ఒకవైపుఆయనగొప్పసైనికఅనుభవంకలిగిననాయకుడు. రాక్షసభువన్లోఆయనకీలకమైనవ్యూహాత్మకనిర్ణయంతీసుకునిమరాఠావిజయానికిదోహదపడ్డాడు.మరోవైపు, మాధవరావుతోఆయనరాజకీయవిభేదాలుమరాఠారాజ్యానికితీవ్రసమస్యలనుసృష్టించాయి. మహారాష్ట్ర గెజిటీర్లప్రకారంఒకదశలోఆయననిజాంతోఒప్పందానికివెళ్లడం, మాధవరావుతోఘర్షణపడటంమరాఠారాజ్యాన్నిబలహీనపరిచింది.
కాబట్టిచరిత్రమనకుఒకేసారిరెండుపాఠాలుచెబుతుంది:ప్రతిభావంతుడైననాయకుడుకూడాతప్పులుచేయవచ్చు.అదేనాయకుడుఒకసందర్భంలోచేసినపొరపాట్లతోపాటుమరోసందర్భంలోచేసినగొప్పసేవలనుకూడాచరిత్రగుర్తుంచుకోవాలి.రఘునాథరావునుపూర్తిగాకొనియాడడం లేదాపూర్తిగానిందించడంకాకుండా, ఈసంక్లిష్టతతోనేఅర్థంచేసుకోవడంచారిత్రకంగాసముచితం.
మరాఠారాజకీయసంప్రదాయంలోస్వరాజ్యం, హిందూసామ్రాజ్య గౌరవం, ధర్మరక్షణ, సాంస్కృతికస్వాభిమానంవంటిభావనలుముఖ్యమైననేపథ్యాన్నికలిగిఉన్నాయి.ఈనేపథ్యాన్నిఆధునికహిందూజాతీయచైతన్యానికిప్రేరణగాభావించాలి. అది స్వాభిమానం, క్రమశిక్షణ, ధైర్యం, సంఘటితశక్తి, బాధ్యతవంటివిలువలనుగుర్తుచేసేచరిత్ర.
రాక్షసభువన్నుహిందూజాతీయదృక్పథంలోచదివేటప్పుడు“హిందూశక్తి”అనేభావననుకేవలంసైనికశక్తిగాచూడకూడదు.హిందూశక్తిఅంటే:
* సంస్కృతిపైఆత్మవిశ్వాసం,
* స్వరాజ్యంపైవిశ్వాసం,
* ప్రజలరక్షణ,
* ధర్మంపట్లబాధ్యత,
* జ్ఞానానికిగౌరవం,
* సంఘటితసామాజికశక్తి,
* విపత్తులసమయంలోధైర్యం.
ఈఅర్థంలోరాక్షసభువన్ఒకప్రేరణాత్మకచారిత్రకసంఘటన.
1761పానిపట్. – మరాఠాశక్తికిఘోరపరాజయం.1763రాక్షసభువన్ – అదేమరాఠాశక్తినిజాంసేననునిర్ణాయకంగాఓడించింది.ఈరెండింటిమధ్యకేవలంరెండుసంవత్సరాలేఉన్నాయి.ఇదిసాధారణరాజకీయపునరుద్ధరణకాదు.ఇదిఒకగొప్పమానసికపునరుజ్జీవనం.ఒకతరంతనపరాజయాన్నితరువాతితరానికివారసత్వంగావదిలిపెట్టకుండా, దాన్నిసవాలుగామార్చింది.ఇక్కడేమాధవరావుమరియురఘునాథరావులపాత్రప్రత్యేకంగాకనిపిస్తుంది.రఘునాథరావుయుద్ధవ్యూహాన్నిఅమలుచేశాడు.మాధవరావుసైనికులలోఆత్మవిశ్వాసాన్నినింపాడు.మరాఠాసైనికులుఆనాయకత్వాన్నివిజయంగామార్చారు.
రాక్షసభువన్చరిత్రనేటియువతకు అత్యంత స్పూర్తిదాయకం. ఎందుకంటేఈకథలోవిజయంకంటేగొప్పదిపునరుజ్జీవనశక్తి.పరీక్షలోవిఫలమైతేమళ్లీప్రయత్నించాలి.జీవితంలోఎదురుదెబ్బవస్తేతిరిగినిలబడాలి.సమాజంలోసమస్యవస్తేపరిష్కారాన్నివెతకాలి.దేశానికిసమస్యవస్తేబాధ్యతనుంచిపారిపోకూడదు.మాధవరావుజీవితంమనకుచెబుతున్నదిఇదే.
రఘునాథరావుపాత్రమరోపాఠాన్నిచెబుతుంది – వ్యక్తిగతవిభేదాలకంటేసామూహికప్రయోజనంగొప్పది.రాజకీయవిభేదాలుఉన్నప్పటికీ, రాక్షసభువన్యుద్ధసమయంలోమరాఠాశక్తిఒకేలక్ష్యంతోనిలిచింది.అదేసంఘటిత శక్తి.
హిందూజాతీయచైతన్యంఅంటేకేవలంగతవిజయాలనుగొప్పగాచెప్పుకోవడంకాదు.గతాన్నితెలుసుకునివర్తమానబాధ్యతనుగుర్తించడం.
మరాఠాలచరిత్రమనకుచెబుతున్నది:సంస్కృతిబలంగాఉండాలంటేసమాజంసంఘటితంగాఉండాలి.సమాజంబలంగాఉండాలంటేనాయకత్వంబాధ్యతాయుతంగాఉండాలి. నాయకత్వంవిజయవంతంకావాలంటేప్రజలవిశ్వాసంఅవసరం.ప్రజలవిశ్వాసంనిలవాలంటేనాయకులుతమవ్యక్తిగతప్రయోజనాలకంటేసామూహికప్రయోజనాన్నిముందుకుపెట్టాలి.రాక్షసభువన్ఈవిలువలనుచారిత్రకఉదాహరణగాచూపుతుంది.
రాక్షసభువన్యుద్ధం1763లోముగిసిపోయింది. కానీదానిచారిత్రకసందేశంముగియలేదు.పానిపట్లోపడిపోయినమరాఠాఆత్మవిశ్వాసంరాక్షసభువన్లోతిరిగిలేచింది.నిజాం, మరాఠాశక్తినితక్కువగాఅంచనావేశాడు.కానీరాక్షసభువన్అతనికిసమాధానంచెప్పింది.యుద్ధంతరువాతనిజాంమరాఠాలతోఒప్పందానికిరావాల్సివచ్చింది; ఈపరాజయందక్కన్లోఅతనిరాజకీయస్థితినిగణనీయంగాబలహీనపరిచింది.
మనగతాన్నితెలుసుకుందాం.మనపూర్వీకులవిజయాలనుంచిస్ఫూర్తిపొందుదాం.వారితప్పిదాలనుంచిపాఠాలునేర్చుకుందాం.అంతర్గతవిభేదాలనుఅధిగమిద్దాం.మనసంస్కృతిపైఆత్మవిశ్వాసాన్నిపెంచుకుందాం.దేశంపట్లబాధ్యతనుస్వీకరిద్దాం.ఎందుకంటేపానిపట్నుంచిరాక్షసభువన్వరకువచ్చినప్రయాణంమనకుఒకశాశ్వతసత్యాన్నిచెబుతోంది:“పరాజయంచరిత్రలోఒకఅధ్యాయంమాత్రమే; పునరుజ్జీవనంచరిత్రనుమలిచేశక్తి.”రాక్షసభువన్ఆపునరుజ్జీవనానికిప్రతీక.మాధవరావుదానిస్ఫూర్తిదాయకనాయకుడు.రఘునాథరావుదానిసైనికవిజయానికికీలకశిల్పి.మరాఠాసైనికులుదానికార్యరూపం.మరియుఆవిజయం – భారతచరిత్రలోస్వాభిమానం, ధైర్యం, పునర్నిర్మాణంఅనేవిలువలకుఒకచిరస్మరణీయజ్ఞాపకం.
Courtesy: Public sources
More Stories
Eternal Cultural and Civilizational Bonds: A Chronological Journey of Historical Ties Between India and Sri Lanka
The Biochemistry of the Laddu: How Ancient India Hacked Sugar Metabolism
Water Management System of Vijayanagar Empire