లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్ – స్వరాజ్య జ్యోతి, జాతీయ చైతన్య ప్రదాత

భారతదేశ చరిత్రలో కొందరు  మహనీయుల పేర్లు యుగయుగాల పాటు ప్రజల హృదయాల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతాయి. అలాంటి మహనీయులలో ప్రముఖుడు లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్. ఆయన కేవలం రాజకీయ నాయకుడు మాత్రమే కాదు; జాతిని మేల్కొలిపిన మహర్షి, ప్రజల్లో స్వాతంత్ర్య జ్వాలను రగిలించిన మహానేత, భారతీయ సంస్కృతికి అపారమైన సేవ చేసిన ధర్మరక్షకుడు, విద్యావేత్త, పాత్రికేయుడు, తత్వవేత్త.

ఆయన జీవించిన కాలంలో భారతదేశం బ్రిటిష్ బానిసత్వంలో విలవిల్లాడుతోంది. భారతీయులలో ఆత్మవిశ్వాసం తగ్గిపోయింది. విదేశీయుల పాలన శాశ్వతమే అన్న భావన ప్రజలలో బలపడింది. అలాంటి సమయంలో భారతీయుల గుండెల్లో స్వాతంత్ర్య జ్యోతిని వెలిగించి, “బానిసత్వం శాపం – స్వరాజ్యమే మన హక్కు” అని గర్జించిన మహావీరుడు తిలక్.

ఆయన నోట వెలువడిన “స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు; దానిని నేను సాధించుకొని తీరుతాను” అనే మహావాక్యం కోట్లాది భారతీయులను ఉద్యమ బాట పట్టించింది. ఆ నినాదం ఒక వ్యక్తి మాట మాత్రమే కాదు; అది భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి ప్రాణవాయువుగా మారింది.

లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్ 1856 జూలై 23న మహారాష్ట్రలోని రత్నగిరి పట్టణంలో జన్మించారు. ఆయన పూర్తి పేరు కేశవ్ గంగాధర్ తిలక్. చిన్ననాటి నుంచే “బాల్” అని పిలవబడటంతో “బాలగంగాధర్ తిలక్” అనే పేరు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆయన తండ్రి గంగాధర్ రామచంద్ర తిలక్ సంస్కృత భాషలో అపార పాండిత్యం కలిగిన ఉపాధ్యాయుడు. తల్లి పార్వతీబాయి భక్తిశ్రద్ధలు కలిగిన సతీశీలురాలు. తల్లిదండ్రుల నుండి ఆయనకు విద్య, క్రమశిక్షణ, ధర్మనిష్ఠ, దేశభక్తి వంటి విలువలు బాల్యంలోనే అలవడ్డాయి.

తిలక్ చిన్నప్పటి నుంచే అత్యంత తెలివైన విద్యార్థి. కానీ అంతకంటే గొప్పది ఆయన వ్యక్తిత్వం. అసత్యాన్ని అస్సలు సహించేవారు కాదు. ఎవరు అన్యాయం చేసినా ఎదిరించే ధైర్యం ఆయనలో ఉండేది. ఒకసారి పాఠశాలలో తాను చేయని తప్పుకు శిక్ష విధించగా, ఎంత శిక్షించినా అబద్ధాన్ని ఒప్పుకోలేదు. చివరకు ఉపాధ్యాయులే ఆయన నిజాయితీని మెచ్చుకున్నారు.

తిలక్ పూణేలోని డెక్కన్ కళాశాలలో గణితశాస్త్రంలో బి.ఏ. పట్టా పొందారు. తరువాత న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా కూడా సాధించారు. ఆయనకు గణితశాస్త్రం, సంస్కృతం, జ్యోతిష్యం, చరిత్ర, తత్వశాస్త్రం, న్యాయశాస్త్రం వంటి అనేక రంగాలలో విశేష పాండిత్యం ఉండేది. అయితే విద్య పూర్తయిన తరువాత మంచి ఉద్యోగం లేదా న్యాయవాద వృత్తి ద్వారా ధనవంతుడు కావాలనే ఆలోచన ఆయనకు లేదు. “దేశం బానిసత్వంలో ఉంటే వ్యక్తిగత సంపదకు విలువ ఏమిటి?” అని భావించి ప్రజాసేవను జీవిత లక్ష్యంగా స్వీకరించారు.

తిలక్ అభిప్రాయం ప్రకారం విదేశీయులను తరిమికొట్టడానికి ముందు భారతీయులలో జాతీయ స్పూర్తి రావాలి. ఆ స్పూర్తి విద్య ద్వారానే వస్తుందని ఆయన నమ్మారు. ఈ లక్ష్యంతో 1880లో సహచరులతో కలిసి న్యూ ఇంగ్లీష్ స్కూల్ స్థాపించారు. తరువాత డెక్కన్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ ఏర్పాటులో ముఖ్యపాత్ర పోషించారు. ఆ కాలంలో బ్రిటిష్ విద్యావిధానం భారతీయులను తమ సంస్కృతికి దూరం చేస్తోందని ఆయన భావించారు. అందుకే భారతీయ చరిత్ర, సంస్కృతి, సంస్కృత భాష, ధర్మం, దేశభక్తి వంటి అంశాలు విద్యలో ఉండాలని కోరుకున్నారు. ఆయన ఉద్దేశ్యం “విద్య మనిషిని ఉద్యోగస్తుడిగా మాత్రమే కాదు, దేశభక్తుడిగా కూడా తీర్చిదిద్దాలి.” ఈ భావన నేటికీ ఎంతో ప్రాసంగికమైనది.

ప్రజలలో చైతన్యం కలిగించడానికి పత్రికలు అత్యంత శక్తివంతమైన సాధనమని తిలక్ గుర్తించారు. 1881లో ఆయన మరాఠీ భాషలో ‘కేసరి’ మరియు ఆంగ్ల భాషలో ‘మరాఠా’ అనే రెండు పత్రికలను ప్రారంభించారు. ఈ పత్రికల ద్వారా ఆయన బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ విధానాలను నిర్భయంగా విమర్శించారు. ఈ పత్రికల ద్వారా వసాయదారుల కష్టాలు, ప్రజల పేదరికం, ప్రభుత్వ అన్యాయాలు, భారతీయ సంస్కృతిపై విదేశీయుల దాడులు ఇవన్నీ ప్రజలకు తెలియజేశారు. ఆయన సంపాదకీయాలు చదివిన ప్రజల్లో దేశభక్తి పెరిగేది. బ్రిటిష్ పాలకులు తిలక్ కలాన్ని తుపాకీ కంటే ప్రమాదకరమైనదిగా భావించేవారు.

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ప్రారంభ దశలో మితవాద నాయకులు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి వినతిపత్రాలు ఇవ్వడం ద్వారా సంస్కరణలు సాధించాలని భావించేవారు. కానీ తిలక్ మాత్రం వేరే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. “స్వేచ్ఛను ఎవ్వరూ దానం చేయరు. దాన్ని సాధించాలి” అనే  భావనతో ఆయన కాంగ్రెస్‌లో తీవ్రవాద వర్గానికి నాయకత్వం వహించారు. లాలా లజపతిరాయ్, బిపిన్ చంద్ర పాల్‌లతో కలిసి “లాల్–బాల్–పాల్” త్రయంగా భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమాన్ని ఉద్ధృతం చేశారు. ఈ ముగ్గురు నాయకులు భారతీయ యువతలో అసాధారణమైన దేశభక్తిని కలిగించారు.

1897లో మహారాష్ట్రలో ప్లేగు వ్యాధి వ్యాపించింది. దానిని అరికట్టే పేరుతో బ్రిటిష్ అధికారులు ప్రజల ఇళ్లలోకి చొరబడి మహిళలను అవమానించడం, ఆస్తులను ధ్వంసం చేయడం వంటి అమానుష చర్యలకు పాల్పడ్డారు. తిలక్ తన ‘కేసరి’ పత్రికలో వీటిని తీవ్రంగా ఖండించారు. దీంతో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనపై రాజద్రోహం కేసు నమోదు చేసి జైలుకు పంపింది. అయితే జైలు శిక్ష ఆయన సంకల్పాన్ని మరింత బలపరిచింది. జైలు నుంచి బయటకు వచ్చిన తరువాత ఆయన మరింత ఉత్సాహంతో స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాన్ని కొనసాగించారు.

తిలక్ దృష్టిలో స్వరాజ్యం అంటే కేవలం రాజకీయ స్వేచ్ఛ మాత్రమే కాదు. స్వరాజ్యం అంటే –

* భారతీయుల ఆత్మగౌరవం.

* భారతీయ సంస్కృతికి స్వేచ్ఛ.

* భారతీయ విద్యా విధానం.

* భారతీయ ఆర్థిక స్వావలంబన.

* భారతీయ ధర్మ సంప్రదాయాల రక్షణ

ఆయన చెప్పిన స్వరాజ్యం ఒక సమగ్ర జాతీయ పునరుజ్జీవన కార్యక్రమం.

అందుకే ఆయన ప్రజలను విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించాలని, స్వదేశీ వస్తువులను వినియోగించాలని పిలుపునిచ్చారు. ఈ స్వదేశీ ఉద్యమమే తరువాత మహాత్మా గాంధీ ఉద్యమాలకు బలమైన పునాదిగా నిలిచింది.

లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్ జీవితం మొదటి దశను పరిశీలించినప్పుడు ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది. ఆయన వ్యక్తిగత కీర్తి కోసం జీవించలేదు. జాతి మేలే ఆయన ధ్యేయం. విద్య, పత్రికలు, రాజకీయాలు, ప్రజా చైతన్యం – ప్రతి రంగాన్నీ దేశసేవకు సాధనంగా మలిచారు. భారతీయులలో నిద్రాణంగా ఉన్న స్వాభిమానాన్ని మేల్కొలిపి, స్వరాజ్య భావనను ప్రజల మనస్సుల్లో నాటిన మహనీయుడు తిలక్.

లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్‌ను కేవలం రాజకీయ నాయకుడిగా మాత్రమే చూడడం ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోకపోవడమే అవుతుంది. ఆయన భారత స్వాతంత్ర్యాన్ని హైందవ సంస్కృతి, భారతీయ సంప్రదాయాలు, ఆధ్యాత్మిక విలువలతో ముడిపెట్టి చూశారు. భారతదేశం యొక్క అసలు శక్తి దాని సంస్కృతి, ధర్మం, చరిత్రలలోనే ఉందని ఆయన విశ్వసించారు.

తిలక్ దృష్టిలో “హిందుత్వం” అనేది ఇతర మతాల పట్ల ద్వేషం కాదు; భారతీయ సంస్కృతి పట్ల గౌరవం, ధర్మంపట్ల నిబద్ధత, జాతిపట్ల ప్రేమ. వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, రామాయణం, మహాభారతం, భగవద్గీత వంటి గ్రంథాలు భారతీయుల వ్యక్తిత్వ నిర్మాణానికి మూలస్తంభాలని ఆయన భావించారు.

ఆయన తరచుగా చెప్పిన ఒక భావం ఏమిటంటే, “తన సంస్కృతిని మరచిపోయిన జాతి, తన స్వాతంత్ర్యాన్ని కూడా ఎక్కువకాలం నిలబెట్టుకోలేదు.”  అందువల్ల భారతీయులు తమ ఆధ్యాత్మిక మూలాలను తెలుసుకొని, వాటి ఆధారంగా జాతీయ చైతన్యాన్ని నిర్మించుకోవాలని ఆయన పిలుపునిచ్చారు.

1893లో తిలక్ ప్రారంభించిన సార్వజనిక గణేశ్ ఉత్సవాలు భారత చరిత్రలో ఒక గొప్ప మలుపు. అప్పటివరకు గణేశ్ పూజలు ప్రధానంగా కుటుంబాలకే పరిమితమయ్యేవి. కానీ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం రాజకీయ సమావేశాలపై ఆంక్షలు విధించిన కాలంలో, ప్రజలను ఒకచోట చేర్చడానికి హిందూ  ఉత్సవాలే ఉత్తమ మార్గమని తిలక్ గ్రహించారు. అందుకే గణేశ్ ఉత్సవాలను ప్రజా ఉత్సవాలుగా నిర్వహించాలని పిలుపునిచ్చారు.

ఈ ఉత్సవాల సందర్భంగా –

* దేశభక్తి గీతాలు ఆలపించేవారు.

* భారత చరిత్రపై ఉపన్యాసాలు నిర్వహించేవారు.

* యువతకు దేశసేవపై శిక్షణ ఇచ్చేవారు.

* స్వదేశీ వస్తువులను ప్రదర్శించేవారు.

* ప్రజల్లో సంఘటిత భావన పెంపొందించేవారు.

గణపతి విగ్రహం ముందు ప్రజలు కేవలం పూజలు చేయడమే కాదు; దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం  ప్రతిజ్ఞ కూడా చేసేవారు. ఈ విధంగా ఒక ఆధ్యాత్మిక ఉత్సవాన్ని జాతీయోద్యమానికి శక్తివంతమైన వేదికగా మార్చిన ఘనత తిలక్‌దే.

తిలక్ ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ జీవితాన్ని భారతీయ యువతకు ఆదర్శంగా చూపించారు. శివాజీ కేవలం ఒక రాజు మాత్రమే కాదు; ధర్మరక్షకుడు, స్వాతంత్ర్య వీరుడు, ప్రజాపాలకుడు అని ఆయన వివరించారు. శివాజీ జయంతి ఉత్సవాల ద్వారా ఆయన ప్రజలకు మూడు ప్రధాన సందేశాలు ఇచ్చారు:

* బానిసత్వాన్ని ఎప్పుడూ అంగీకరించవద్దు.

* ధర్మ రక్షణ ప్రతి పౌరుడి బాధ్యత.

* దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం త్యాగానికి సిద్ధంగా ఉండాలి.

శివాజీ చరిత్రను ప్రజల్లో విస్తృతంగా ప్రచారం చేయడం ద్వారా యువతలో ధైర్యం, స్వాభిమానం, దేశభక్తి పెరిగాయి.

1905లో బెంగాల్ విభజన జరిగినప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా ఆందోళనలు చెలరేగాయి. ఈ ఉద్యమానికి తిలక్ అపారమైన మద్దతు ఇచ్చారు. ఆయన నాలుగు ప్రధాన కార్యక్రమాలను ప్రజలకు సూచించారు:

1. స్వదేశీ వస్తువులను వినియోగించాలి.
2. విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించాలి.
3. జాతీయ విద్యను ప్రోత్సహించాలి.
4. స్వరాజ్య సాధనకు సంఘటితంగా ఉద్యమించాలి.

ఈ కార్యక్రమాల వల్ల దేశీయ పరిశ్రమలకు కొత్త ఊపిరి లభించింది. విదేశీ వస్త్రాలను ప్రజలు బహిరంగంగా దహనం చేయడం కూడా ఈ ఉద్యమంలో భాగమైంది. తిలక్ దృష్టిలో రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం ఎంత ముఖ్యమో, ఆర్థిక స్వావలంబన కూడా అంతే ముఖ్యమైనది.

1908లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం తిలక్‌పై మరోసారి రాజద్రోహం కేసు నమోదు చేసింది. ఈసారి ఆయనకు ఆరు సంవత్సరాల కఠిన కారాగార శిక్ష విధించి బర్మా (ప్రస్తుత మయన్మార్) లోని మాండలే జైలుకు పంపించింది. అక్కడి వాతావరణం చాలా కఠినమైనది. తీవ్రమైన వేడి, అనారోగ్యం, కుటుంబానికి దూరంగా జీవితం – ఈ కష్టాలన్నింటినీ ఆయన ఎంతో ధైర్యంగా భరించారు. అయితే జైలు జీవితం ఆయనను నిరాశకు గురిచేయలేదు

మాండలే జైలులోనే ఆయన రచించిన ‘శ్రీమద్భగవద్గీతా రహస్యం’ భారతీయ తత్వశాస్త్రంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన గ్రంథాలలో ఒకటి. ఈ గ్రంథంలో తిలక్ ప్రధానంగా కర్మయోగాన్ని వివరించారు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం:

* భగవద్గీత వైరాగ్యాన్ని మాత్రమే బోధించదు.

* కర్తవ్యాన్ని వదిలి అడవులకు వెళ్లమని చెప్పదు.

* సమాజం కోసం, దేశం కోసం ధర్మబద్ధంగా పనిచేయడమే నిజమైన యోగం.

* నిస్వార్థ కర్మే మానవ జీవితానికి పరమార్థం.

దేశసేవ కూడా భగవంతుని సేవేనని ఆయన గీతా రహస్యం ద్వారా స్పష్టం చేశారు. ఈ గ్రంథం స్వాతంత్ర్య సమరయోధులకు అపారమైన స్ఫూర్తిని ఇచ్చింది.

1916లో తిలక్ హోమ్ రూల్ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. ఐర్లాండ్‌లోని హోమ్ రూల్ ఉద్యమం నుంచి ప్రేరణ పొందిన ఆయన, భారతదేశానికి స్వపరిపాలన కావాలని దేశవ్యాప్తంగా ప్రచారం చేశారు. అనిబిసెంట్‌తో కలిసి ఆయన ఈ ఉద్యమాన్ని ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లారు. దేశమంతటా సభలు నిర్వహిస్తూ ప్రజలకు ఇలా చెప్పారు:

హోమ్ రూల్ ఉద్యమం వల్ల భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి కొత్త ఉత్సాహం వచ్చింది. తరువాత మహాత్మా గాంధీ నాయకత్వంలో జరిగిన ఉద్యమాలకు ఇది బలమైన పునాదిగా నిలిచింది.

తిలక్‌కు లాలా లజపతిరాయ్, బిపిన్ చంద్ర పాల్, అరవింద ఘోష్, గోపాలకృష్ణ గోఖలే, అనిబిసెంట్ వంటి నాయకులతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండేవి. వారి ఆలోచనా విధానాల్లో తేడాలు ఉన్నప్పటికీ, దేశ స్వాతంత్ర్యమే అందరి లక్ష్యమని ఆయన నమ్మేవారు. మహాత్మా గాంధీ కూడా తిలక్ దేశభక్తిని ఎంతో గౌరవించారు. తిలక్ మరణించిన తరువాత ఆయనను భారత జాతీయోద్యమానికి మార్గదర్శకుడిగా కొనియాడారు.

తిలక్ వ్యక్తిత్వంలో అనేక గొప్ప లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.  అపారమైన దేశభక్తి,  నిర్భయ స్వభావం,  అసాధారణ పాండిత్యం,  అద్భుతమైన వక్తృత్వం,  క్రమశిక్షణ,  ధర్మనిష్ఠ,  త్యాగస్ఫూర్తి,  ప్రజల పట్ల అపారమైన ప్రేమ.

ఆయన చెప్పేది ఆచరించేవారు. అందుకే ప్రజలు ఆయనను “లోకమాన్య” అని గౌరవించారు. “ప్రజలచే అంగీకరించబడిన నాయకుడు” అనే అర్థంతో ఈ బిరుదు ఆయనకు లభించింది.

దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాలపాటు నిరంతర ప్రజాజీవితం, జైలు శిక్షలు, దేశమంతటా పర్యటనలు, సభలు, రచనలు, ఉద్యమాల వల్ల లోకమాన్య తిలక్ ఆరోగ్యం క్రమంగా క్షీణించింది. అయినప్పటికీ దేశసేవను మాత్రం ఆయన ఎన్నడూ విరమించలేదు. చివరి శ్వాస వరకు భారత స్వాతంత్ర్యమే ఆయన ధ్యేయంగా నిలిచింది.

1920 సంవత్సరంలో ఆయన ఆరోగ్యం మరింత క్షీణించింది. ఆ సమయంలో కూడా ఆయన ప్రజలను ఐక్యంగా ఉండాలని, స్వరాజ్య సాధన కోసం పోరాటాన్ని ఆపవద్దని పిలుపునిచ్చారు.

1920 ఆగస్టు 1న ముంబైలో ఆయన పరమపదించారు. ఆ వార్త దేశమంతటా వ్యాపించగానే అపారమైన విషాదం అలుముకుంది. లక్షలాది ప్రజలు స్వచ్ఛందంగా వీధుల్లోకి వచ్చి తమ ప్రియతమ  నాయకుడికి కన్నీటి వీడ్కోలు పలికారు. ముంబైలో జరిగిన అంతిమయాత్రలో సుమారు రెండు లక్షలకు పైగా ప్రజలు పాల్గొన్నారని సమకాలీన వర్ణనలు పేర్కొంటాయి. అది కేవలం ఒక నాయకుడి అంత్యక్రియ కాదు; జాతి తన ప్రియమైన గురువుకు అర్పించిన మహానివాళి.

శ్రీ అరవింద ఘోష్ తిలక్ గురించి మాట్లాడుతూ, “భారతదేశం తన స్వరాన్ని లోకమాన్య తిలక్ రూపంలో కనుగొంది” అని పేర్కొన్నారు. అరవిందుడి దృష్టిలో తిలక్ కేవలం ఒక రాజకీయ నాయకుడు కాదు; జాతి ఆత్మను మేల్కొలిపిన మహాశక్తి.

తిలక్‌కు ముందు స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం ప్రధానంగా చదువుకున్న కొద్దిమందికే పరిమితమై ఉండేది. కానీ తిలక్ దానిని ప్రజా ఉద్యమంగా మార్చారు. ఆయన ప్రభావంతో  రైతులు ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు,  విద్యార్థులు దేశభక్తి కార్యక్రమాల్లో చేరారు, మహిళలు స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని బలపరిచారు,  వ్యాపారవేత్తలు భారతీయ వస్తువులకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు, యువతలో త్యాగస్ఫూర్తి పెరిగింది. ఈ విధంగా స్వాతంత్ర్య పోరాటం ప్రజలందరి ఉద్యమంగా మారింది.

తిలక్ హిందూ సమాజాన్ని ఒకే తాటిపైకి తీసుకురావడానికి విశేష కృషి చేశారు. ఆయన భావనలో-  ధర్మం సమాజాన్ని కలిపే శక్తి,  పండుగలు కేవలం ఆచారాలు కాదు; సామాజిక ఐక్యతకు వేదికలు,  చరిత్ర జాతికి ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇస్తుంది,  సంస్కృతి జాతీయతకు మూలాధారం. గణేశ్ ఉత్సవాలు, శివాజీ ఉత్సవాలు ఈ భావజాలానికి ప్రత్యక్ష ఉదాహరణలు.

భారతదేశం స్వతంత్రం కావడానికి అనేక మంది మహనీయులు తమ జీవితాలను అర్పించారు. ఆ మహనీయులలో లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్ ఒక ప్రకాశవంతమైన ధ్రువతార. భారతీయులలో నిద్రాణంగా ఉన్న జాతీయ చైతన్యాన్ని మేల్కొలిపిన తొలి మహానాయకులలో ఆయనకు విశిష్ట స్థానం ఉంది.

స్వరాజ్యం అనే భావనను ప్రజల హృదయాలలో నాటింది ఆయన. స్వదేశీ ఉద్యమానికి బలమైన పునాది వేసింది ఆయన. గణేశ్ ఉత్సవాలు, శివాజీ జయంతి ఉత్సవాల ద్వారా హిందూ సమాజంలో సంఘటిత భావాన్ని పెంపొందించింది ఆయన. గీతా రహస్యం ద్వారా కర్మయోగాన్ని జాతీయ సేవతో అనుసంధానించింది ఆయన. పాత్రికేయుడిగా ప్రజలకు ధైర్యం చెప్పింది ఆయన. విద్యావేత్తగా జాతీయ విద్యకు మార్గం చూపింది ఆయన.

నేడు స్వాతంత్ర్య భారతదేశంలో జీవిస్తున్న ప్రతి భారతీయుడు లోకమాన్య తిలక్ జీవితాన్ని అధ్యయనం చేయాలి. ఆయన బోధించిన దేశభక్తి, స్వాభిమానం, ధర్మనిష్ఠ, కర్తవ్యపాలన, స్వదేశీ భావన, సాంస్కృతిక గౌరవం వంటి విలువలు నేటికీ సమాజ నిర్మాణానికి మార్గదర్శకాలే.

లోకమాన్య తిలక్ వెలిగించిన స్వరాజ్య జ్యోతి ఎప్పటికీ ఆరిపోదు. భారతదేశం ఉన్నంతకాలం ఆయన పేరు, ఆయన త్యాగం, ఆయన ఆలోచనలు, ఆయన దేశభక్తి భారతీయుల హృదయాలలో చిరంజీవిగా నిలిచి ఉంటాయి. “జాతి కోసం జీవించినవారు మరణించరు; వారు చరిత్రగా, స్ఫూర్తిగా, శాశ్వతంగా నిలిచిపోతారు. లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్ అలాంటి అమర మహనీయుడు.”